रात्र झाली आहे…

दिवसभराच्या वाढदिवसाच्या गडबडीनंतर घर आता शांत झालं आहे. काही फुगे अजूनही छताला टेकून हलकेच डोलत आहेत. टेबलावर केकचा उरलेला तुकडा आहे. जमिनीवर काही रंगीत कागद विखुरले आहेत. दिवसभर ज्याच्या हसण्याने घर भरून गेलं होतं, ते मूल आता गाढ झोपलं आहे.

त्याच्या उशाशी एक नवी, महागडी भेट पडली आहे.

उद्या सकाळी तो उठेल. डोळे चोळत त्या भेटीकडे पाहील. आनंदाने ती हातात घेईल. काही दिवस ती त्याच्या खेळाचा भाग असेल. मग एखाद्या दिवशी ती कपाटाच्या कोपऱ्यात जाईल… आणि काळाच्या ओघात कदाचित तिची आठवणही धूसर होईल.

पण त्या रात्री… त्या भेटीच्या पलीकडे आपण आपल्या मुलाला आणखी काही दिलं होतं का?

असं काही—जे त्याला वस्तू हरवल्यानंतरही सापडेल? जे त्याला एकटं असताना सोबत करेल? जे तो अडचणीत असताना त्याला उभं करेल? जे अपयशाच्या क्षणी त्याच्या कानात हळूच सांगेल,

“थांबू नकोस… पुन्हा प्रयत्न कर.”

हा प्रश्न केवळ मुलाच्या वाढदिवसाचा नाही.

हा प्रश्न आपल्या पालकत्वाचा आहे.

मुलाचा आनंद पाहण्यापेक्षा सुंदर दृश्य कदाचित दुसरं नसेल. त्याच्या चेहऱ्यावरचं हसू पाहण्यासाठी आई-वडील स्वतःच्या कितीतरी इच्छा बाजूला ठेवतात, स्वतःच्या गरजा पुढे ढकलतात आणि आयुष्यभर कष्ट करतात.

म्हणून मुलाला चांगलं द्यावं, त्याच्या हौसमौजा पूर्ण कराव्यात, आपल्याला बालपणी न मिळालेल्या गोष्टी त्याला द्याव्यात, यात गैर काहीच नाही.

प्रश्न वस्तूंचा नाही. प्रश्न त्या वस्तूंमधून मुलाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या मूल्यांचा आहे.

कारण मुलाची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करून देताना आपण नकळत त्याला एक शिकवण देत असतो, “मला हवं आहे, म्हणजे मला मिळालंच पाहिजे.”

पण आयुष्य असं नसतं.

आयुष्य प्रत्येक वेळी आपल्या इच्छेप्रमाणे वागत नाही. कधी ते नकार देतं, कधी थांबवतं, कधी पाडतं. कधी आपल्यापेक्षा कमी पात्र माणसाला पुढे जाताना पाहावं लागतं. कधी खूप प्रयत्न करूनही हात रिकामे राहतात.

त्या दिवशी महागड्या वस्तू उपयोगी पडत नाहीत. त्या दिवशी आई-वडिलांनी मुलाच्या मनात रुजवलेला विचार उपयोगी पडतो.

आज पालकत्वाभोवती एक वेगळीच स्पर्धा निर्माण झाली आहे. मुलाचा आनंद कुठे संपतो आणि पालकांचा सामाजिक देखावा कुठे सुरू होतो, हे कधी कधी ओळखणं कठीण होतं.

फलाण्याच्या मुलाचा वाढदिवस अमुक ठिकाणी झाला; आपला त्याहून मोठा झाला पाहिजे. त्याच्या मुलाला महागडा फोन मिळाला; आपल्या मुलाकडे त्यापेक्षा चांगला असला पाहिजे. कोणाच्या मुलाने परदेशात शिक्षण घेतलं; मग आपल्या मुलाचंही तसंच झालं पाहिजे.

पण ही मुलांची स्वप्नं आहेत की पालकांच्या प्रतिष्ठेची शर्यत?

मुलाला काय हवं आहे, यापेक्षा “लोकांना काय दिसेल?” हा प्रश्न मोठा झाला तर?

मुलाच्या चेहऱ्यावरचा आनंद महत्त्वाचा राहतो का, की त्या आनंदाचा फोटो किती लोकांनी पाहिला, हे महत्त्वाचं होतं?

आपण मुलासाठी खर्च करतोय की समाजासमोर स्वतःची श्रीमंती सिद्ध करतोय?

या प्रश्नाचं उत्तर जर आपण मनापासून शोधलं, तर कदाचित काही अस्वस्थ करणारी उत्तरं आपल्या मुलांबद्दल नव्हे, तर आपल्या स्वतःबद्दलच मिळतील.

मुलाने काही मागितलं की लगेच देणं सोपं आहे. “नाही” म्हणणं कठीण आहे. कारण “नाही” म्हटलं की मुलाच्या चेहऱ्यावर उमटणारी क्षणभराची नाराजी आपल्याला सहन होत नाही.

पण पालकत्व म्हणजे मुलाला प्रत्येक दुःखापासून वाचवणं नाही.

काही दुःख त्याला जगू द्यावं लागतं. काही पराभव अनुभवू द्यावे लागतात. काही इच्छा अपूर्ण राहू द्याव्या लागतात. कारण ज्याला प्रत्येक वेळी पडण्याआधी पकडलं जातं, त्याला स्वतःच्या पायांवर उभं राहण्याची ताकद कधी कळणार?

पालकांनी मुलाच्या आयुष्यात त्याच्यासाठी सतत उभी राहणारी भिंत होऊ नये; तर गरज पडेल तेव्हा आधार देणारी भिंत व्हावं. प्रत्येक संकटाआधी धावून जाण्यापेक्षा, संकट आलं की त्याचा सामना करता यावा अशी ताकद मुलात निर्माण करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

आपण मुलांना चांगलं शिक्षण देतो. पण शिक्षणाचा अर्थ फक्त चांगल्या गुणांमध्ये शोधतो का?

गुण महत्त्वाचे आहेत. पण माणसाला आयुष्यभर गुणपत्रिका वाचून जगता येत नाही. त्याला निर्णय घ्यावे लागतात. माणसं ओळखावी लागतात. चुका स्वीकाराव्या लागतात. अपमान पचवावा लागतो. अपयशातून बाहेर पडावं लागतं. कधी स्वतःच्या विरोधात उभं राहावं लागतं, तर कधी गर्दीच्या विरुद्ध दिशेने चालावं लागतं.

म्हणून मुलाला पुस्तकातील ज्ञानासोबत जीवनाचं शहाणपणही द्यायला हवं.

त्याला स्वप्न द्यावं; पण त्या स्वप्नांची किंमतही समजावून सांगावी. स्वप्न पाहणाऱ्या डोळ्यांना जिद्दीचे पाय द्यावे लागतात. ध्येय दाखवावं; पण त्या ध्येयापर्यंत पोहोचताना येणाऱ्या वळणांची जाणीवही करून द्यावी.

त्याला उंच भरारी घेऊ द्यावी. पण आकाशात उडताना जमिनीशी असलेलं नातं विसरू नये, हेही सांगावं.

आणि हो…

मुलाने डॉक्टर व्हावं, इंजिनिअर व्हावं, अधिकारी व्हावं, उद्योजक व्हावं, खेळाडू व्हावं, कलाकार व्हावं, आपल्या इच्छा असतीलच.

पण त्या इच्छांना मुलाच्या स्वप्नांवर राज्य करू देऊ नये.

कारण मुलं आपल्या अपूर्ण राहिलेल्या स्वप्नांची दुसरी संधी नसतात. त्यांचं स्वतःचं आकाश असतं.

आपण त्यांना उडायला शिकवायचं असतं… आपल्या दिशेने उडायला नाही.

मुलाला संपत्ती देण्याचा प्रयत्न करा; पण संपत्तीपेक्षा मोठी मूल्यं द्या. त्याला चांगलं घर द्या; पण त्या घरात चांगलं वातावरणही द्या. त्याला सुरक्षित भविष्य द्या; पण असुरक्षित परिस्थितीतही निर्णय घेण्याची ताकद द्या.

त्याला सुविधा द्या; पण श्रमाची किंमत समजावून द्या. त्याला अधिकार द्या; पण कर्तव्याची जाणीवही द्या. त्याला स्वतःसाठी उभं राहायला शिकवा; पण दुसऱ्यासाठी हात पुढे करण्याची संवेदनाही द्या.

आणि सर्वांत महत्त्वाचं, त्याला यशस्वी होण्यापेक्षा आधी चांगला माणूस होण्याची इच्छा द्या.

कारण जगाला हुशार माणसं अनेक मिळतील. श्रीमंत माणसंही मिळतील. सत्ताधारी माणसंही मिळतील. पण यशाच्या शिखरावर पोहोचूनही माणुसकी न हरवणारी माणसं नेहमीच दुर्मीळ असतात.

एक दिवस मुलं मोठी होतील.

आपण त्यांच्या हाताला धरून चालणार नाही. शाळेच्या गेटपर्यंत सोडणार नाही. त्यांच्या प्रत्येक निर्णयात सहभागी होणार नाही. कदाचित ते आपल्यापासून दूर शहरात राहतील. कदाचित परदेशात जातील. कदाचित आयुष्य त्यांना अशा ठिकाणी घेऊन जाईल, जिथे आपण त्यांच्या सोबत नसू.

त्या वेळी त्यांच्या हातात आपल्या घरातून नेलेल्या वस्तू किती आहेत, यापेक्षा आपल्या घरातून नेलेले विचार किती आहेत, हे महत्त्वाचं ठरेल.

कारण आई-वडिलांची खरी उपस्थिती मुलाच्या आयुष्यात ते जवळ नसतानाही जाणवते, त्यांच्या आवाजातून नाही, तर त्यांच्या संस्कारातून.

म्हणून पुढच्या वेळी मुलाचा वाढदिवस आला, केक कापा. त्याच्या आवडीची भेट द्या. त्याच्यासोबत मनापासून हसा. त्याची हौस पूर्ण करा.

पण त्या दिवशी सगळा गोंधळ शांत झाल्यावर, रात्री त्याच्या झोपलेल्या चेहऱ्याकडे एकदा नीट पाहा.

कदाचित त्या निरागस चेहऱ्यात तुम्हाला स्वतःची अनेक वर्षांची स्वप्नं दिसतील.

आणि मग स्वतःला विचारा,

मी माझ्या मुलासाठी काय साठवत आहे?

पैसा?
संपत्ती?
वस्तू?

की…

विचारांची श्रीमंती?

कदाचित वाढदिवसाच्या भेटीची खरी निवड तिथेच ठरेल.

कारण खेळणं हातात दिलं तर मुल काही काळ खेळेल. मोबाईल दिला तर काही काळ जग विसरेल. गाडी दिली तर काही काळ वेगाने धावेल.

पण ध्येय दिलं तर दिशा मिळेल. विचार दिला तर विवेक मिळेल. संस्कार दिले तर माणूसपण मिळेल. जिद्द दिली तर संघर्षाची भीती उरणार नाही.

आणि सामाजिक जाणीव दिली तर त्याचं आयुष्य केवळ “माझं” राहणार नाही, ते “आपलं” होईल.

म्हणून मुलाच्या वाढदिवशी भेटवस्तू देताना एक छोटीशी भेट स्वतःकडूनही द्या, तुमचा वेळ, तुमचा संवाद, तुमचा विश्वास, तुमचे संस्कार.

आणि त्याच्यावर लादलेलं स्वप्न नव्हे… तर त्याचं स्वतःचं स्वप्न पूर्ण करण्याची मोकळीक.

कारण शेवटी मुलाला आपण काय दिलं, याची खरी परीक्षा वाढदिवसाच्या दिवशी होत नाही.

ती त्या दिवशी होते, जेव्हा तो आपल्या सावलीपासून बाहेर पडून स्वतःच्या प्रकाशात उभा राहतो.

आणि त्या दिवशी…

जर तो कधीतरी मागे वळून पाहील आणि आपल्या हातात दिलेली महागडी वस्तू त्याच्या स्मरणातही नसेल; पण मनाच्या एखाद्या कोपऱ्यातून आपलं एक वाक्य अलगद उमटेल…

पडशील तर उठ…
हरशील तर पुन्हा प्रयत्न कर…
पण माणूस म्हणून कधी हरू नकोस.”

तर समजा…

पालक म्हणून आपण त्याला सर्वांत मौल्यवान वाढदिवसाची भेट दिली आहे.